Κάνει καλό το διάβασμα στον εγκέφαλο; Τι δείχνει η έρευνα

Κάνει καλό το διάβασμα στον εγκέφαλο; Πιθανότατα ναι, σε μέτριο βαθμό. Σε μακροχρόνιες μελέτες, όσοι διαβάζουν τακτικά διατηρούν περισσότερο τη μνήμη και τις νοητικές τους ικανότητες και εμφανίζουν άνοια αργότερα, ενώ τα πειράματα βρίσκουν μια μικρή ώθηση στην ενσυναίσθηση μετά την ανάγνωση λογοτεχνίας. Όμως σχεδόν όλα τα στοιχεία είναι παρατηρησιακά, οπότε δείχνουν ότι όσοι διαβάζουν τα πάνε καλύτερα, όχι ότι η αιτία είναι το διάβασμα.

Παρακάτω θα βρεις τις ισχυρότερες μελέτες, ανάμεσά τους μια δημοσίευση του Πανεπιστημίου Rush στο Neurology το 2026 και ένα κύριο άρθρο από το Cambridge τον Σεπτέμβριο του 2026, ελεγμένες με βάση τις ίδιες τις δημοσιεύσεις και όχι τα δελτία τύπου τους. Για καθεμία αναφέρουμε ποιοι μελετήθηκαν, τι μετρήθηκε και τι λένε οι ίδιοι οι συγγραφείς ότι η μελέτη τους δεν μπορεί να δείξει. Φτιάχνουμε μια εφαρμογή καταγραφής ανάγνωσης, δεν ασκούμε ιατρική, και τίποτα εδώ δεν αποτελεί ιατρική συμβουλή.

Πόσο ισχυρά είναι τα στοιχεία ότι το διάβασμα κάνει καλό στον εγκέφαλο;

Κανείς δεν μπορεί να ορίσει με κλήρωση σε χιλιάδες ανθρώπους να διαβάζουν, ή να μη διαβάζουν, για τριάντα χρόνια. Έτσι, τα μακροχρόνια στοιχεία προέρχονται από μελέτες κοορτής, που ρωτούν τους ανθρώπους πόσο συχνά διαβάζουν και μετά παρακολουθούν τη μνήμη τους, τις διαγνώσεις τους ή την επιβίωσή τους. Αυτές οι μελέτες έχουν δύο προβλήματα. Όσοι διαβάζουν πολύ τείνουν επίσης να έχουν περισσότερη μόρφωση, περισσότερα χρήματα και καλύτερη υγεία, που από μόνα τους προστατεύουν τον εγκέφαλο. Και όσοι αρχίζουν να χάνουν τη νοητική τους οξύτητα μπορεί να διαβάζουν λιγότερο χρόνια πριν το προσέξει κανείς, κάτι που κάνει το διάβασμα να μοιάζει προστατευτικό ενώ εν μέρει είναι σύμπτωμα.

Οι καλύτερες μελέτες κάνουν προσαρμογή για εκπαίδευση, εισόδημα και υγεία, παρακολουθούν τους ανθρώπους για μια δεκαετία ή περισσότερο και ελέγχουν αν η σύνδεση ισχύει σε κάθε επίπεδο εκπαίδευσης. Αυτό μικραίνει το χάσμα, αλλά δεν το κλείνει ποτέ. Πειράματα, όπου οι συμμετέχοντες παίρνουν με κλήρωση κάτι να διαβάσουν, υπάρχουν, αλλά διαρκούν λεπτά ή εβδομάδες και μετρούν πράγματα όπως τεστ ενσυναίσθησης αμέσως μετά. Συνολικά, τα στοιχεία είναι συνεπή και εύλογα, αλλά δεν αποτελούν απόδειξη.

Κάνει καλό το διάβασμα στον εγκέφαλο όσο μεγαλώνουμε;

Τα πιο άμεσα στοιχεία προέρχονται από μια μελέτη με 1.962 κατοίκους της Ταϊβάν ηλικίας 64 ετών και άνω, ένα πανεθνικά αντιπροσωπευτικό δείγμα που έδωσε συνεντεύξεις στο σπίτι και παρακολουθήθηκε για 14 χρόνια. Όσοι διάβαζαν τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα στην αρχή είχαν μικρότερη πιθανότητα να εμφανίσουν γνωστική εξασθένηση, που μετρήθηκε ως δύο ή περισσότερα επιπλέον λάθη σε ένα σύντομο ερωτηματολόγιο νοητικής κατάστασης, σε κάθε επανεξέταση: προσαρμοσμένος λόγος πιθανοτήτων 0,54 στα 6 χρόνια, 0,58 στα 10 χρόνια και 0,54 στα 14 χρόνια. Η σύνδεση ίσχυε σε κάθε επίπεδο εκπαίδευσης.¹

Οι συγγραφείς χαρακτηρίζουν το διάβασμα «προστατευτικό», κάτι πιο ισχυρό απ’ όσο επιτρέπει ο σχεδιασμός της μελέτης τους. Δεν μέτρησαν πόση ώρα διάβαζαν οι άνθρωποι, και όσοι αποχώρησαν από τη μελέτη ήταν πιθανότερο να διαβάζουν σπάνια, κάτι που μπορεί να αλλοιώσει τη σύγκριση.

Μια μελέτη του 2013 από το Πανεπιστήμιο Rush στο Σικάγο εξέτασε το ερώτημα από την άλλη άκρη. Παρακολούθησε 294 ηλικιωμένους με ετήσια τεστ μνήμης και σκέψης μέχρι τον θάνατό τους, σε μέση ηλικία 89 ετών, και στη συνέχεια εξέτασε τους εγκεφάλους τους. Όσοι είχαν συχνή νοητική δραστηριότητα στα τελευταία χρόνια της ζωής τους, όπως να διαβάζουν βιβλία, να επισκέπτονται βιβλιοθήκη ή να γράφουν γράμματα, παρουσίασαν 32% πιο αργή εξασθένηση από όσους είχαν μέση δραστηριότητα, ακόμα και αφού ελήφθησαν υπόψη η νόσος Αλτσχάιμερ και οι άλλες βλάβες που βρέθηκαν στους εγκεφάλους τους. «Συχνή» εδώ σημαίνει το 90ό εκατοστημόριο δραστηριότητας.² Πρόκειται για εύρημα για τη νοητική δραστηριότητα γενικά, όχι μόνο για το διάβασμα, και οι συγγραφείς σημειώνουν ότι η κοορτή τους δεν ήταν τυχαίο δείγμα.

Κάνει καλό το διάβασμα στην πρόληψη της άνοιας;

Τον Φεβρουάριο του 2026, η ίδια ερευνητική ομάδα του Rush δημοσίευσε μια μεγαλύτερη μελέτη στο Neurology. Παρακολούθησε 1.939 ηλικιωμένους χωρίς άνοια στο Ιλινόι, με μέση ηλικία 79,6 ετών στην αρχή, για κατά μέσο όρο 7,6 χρόνια· 551 εμφάνισαν άνοια Αλτσχάιμερ. Κάθε συμμετέχων πήρε μια βαθμολογία νοητικού εμπλουτισμού σε όλη τη ζωή, που συντέθηκε από την παιδική ηλικία (βιβλία και άτλαντας στο σπίτι, κάποιος να του διαβάζει, επισκέψεις σε βιβλιοθήκη, χρόνια εκμάθησης ξένης γλώσσας), τη μέση ηλικία (εισόδημα, συνδρομές σε περιοδικά, κάρτα βιβλιοθήκης, νοητικές δραστηριότητες) και την τρίτη ηλικία (διάβασμα, γράψιμο, παιχνίδια, εισόδημα).³

Κάθε μονάδα υψηλότερης βαθμολογίας συνδεόταν με 38% χαμηλότερο κίνδυνο άνοιας Αλτσχάιμερ (λόγος κινδύνου 0,62). Όσοι βρίσκονταν στο 90ό εκατοστημόριο εμπλουτισμού την εμφάνισαν σε μέση ηλικία 93,8 ετών, έναντι 88,4 στο 10ο εκατοστημόριο, μια διαφορά 5,4 ετών. Για την ήπια γνωστική διαταραχή, η διαφορά ήταν 7 χρόνια, 84,5 έναντι 77,5.³ Σε όσους οι εγκέφαλοι εξετάστηκαν μετά τον θάνατο, η υψηλότερη βαθμολογία δεν συνδεόταν ουσιαστικά με την ποσότητα των βλαβών Αλτσχάιμερ ή συναφών παθήσεων, συνδεόταν όμως με καλύτερη νοητική λειτουργία κοντά στον θάνατο. Αυτό το μοτίβο ταιριάζει με την ιδέα του γνωστικού αποθέματος: ο εγκέφαλος αντεπεξέρχεται καλύτερα στην ίδια βλάβη, αντί να την αποφεύγει.

Διάβασε προσεκτικά αυτό το 38%. Δεν είναι σύγκριση όσων διαβάζουν με όσους δεν διαβάζουν. Αφορά κάθε μονάδα ενός σύνθετου δείκτη που περιλαμβάνει και το εισόδημα και τους πόρους του νοικοκυριού, οπότε το διάβασμα δεν μπορεί να διαχωριστεί από τα χρήματα και τις ευκαιρίες. Ακόμα και το δελτίο τύπου το περιέγραψε ως τη διαφορά ανάμεσα στο ανώτερο και το κατώτερο 10% εμπλουτισμού, και ένας τίτλος που κυκλοφόρησε ευρέως έγινε «Αν το κάνεις αυτό σε όλη σου τη ζωή, μπορεί να μειώσεις τον κίνδυνο Αλτσχάιμερ κατά 38%».⁴ Η απλή σύγκριση στο δελτίο τύπου είναι πιο ξεκάθαρη: το 21% του ανώτερου δεκατημορίου εμφάνισε Αλτσχάιμερ, έναντι 34% του κατώτερου. Η ίδια η δημοσίευση αναφέρει τη μεροληψία ανάκλησης, επειδή οι συμμετέχοντες περιέγραψαν την παιδική τους ηλικία δεκαετίες αργότερα, και ένα δείγμα κυρίως λευκών και υψηλού μορφωτικού επιπέδου. Το δελτίο τύπου προσθέτει: «Η μελέτη δεν αποδεικνύει ότι η δια βίου μάθηση μειώνει τον κίνδυνο νόσου Αλτσχάιμερ· δείχνει μόνο μια συσχέτιση».⁵

Σε βοηθά το διάβασμα να ζήσεις περισσότερο;

Μια μελέτη του Yale το 2016 χρησιμοποίησε την αμερικανική Health and Retirement Study: 3.635 ενήλικες άνω των 50 που δήλωσαν το 2001 πόσες ώρες την εβδομάδα περνούσαν διαβάζοντας βιβλία και παρακολουθήθηκαν για έως 12 χρόνια. Στο τέλος, το 33% όσων δεν διάβαζαν βιβλία είχε πεθάνει, έναντι 27% όσων διάβαζαν. Μετά από προσαρμογή για ηλικία, φύλο, φυλή, εκπαίδευση, προβλήματα υγείας, αυτοαξιολογούμενη υγεία, πλούτο, οικογενειακή κατάσταση και κατάθλιψη, όσοι διάβαζαν βιβλία εξακολουθούσαν να έχουν 20% χαμηλότερο κίνδυνο θανάτου (λόγος κινδύνου 0,80).⁶

Από αυτή τη μελέτη προέρχεται ο ισχυρισμός, που επαναλαμβάνεται συχνά, ότι όσοι διαβάζουν βιβλία ζουν σχεδόν δύο χρόνια περισσότερο. Η διαφορά των 23 μηνών είναι το μη προσαρμοσμένο νούμερο. Μετά την προσαρμογή, η δημοσίευση εκτιμά πλεονέκτημα επιβίωσης περίπου 4 μηνών. Όσοι διάβαζαν λιγότερο από 3,5 ώρες την εβδομάδα είχαν επίσης χαμηλότερη θνησιμότητα από όσους δεν διάβαζαν καθόλου (λόγος κινδύνου 0,83), οπότε το όφελος δεν εξαρτιόταν από το πολύ διάβασμα. Παραμένει ένα παρατηρησιακό αποτέλεσμα: οι άνθρωποι με περισσότερη ενέργεια και καλύτερη υγεία μπορεί απλώς να διαβάζουν περισσότερο.

Κάνει καλό στον εγκέφαλο η ανάγνωση λογοτεχνίας;

Η καλύτερη σύνοψη της έρευνας για τη λογοτεχνία είναι ένα ζεύγος προκαταχωρισμένων μετα-αναλύσεων που δημοσιεύτηκαν το 2024. Η πρώτη συγκέντρωσε 70 πειράματα με περίπου 11.000 συμμετέχοντες, στα οποία ορίστηκε με κλήρωση ποιοι θα διάβαζαν λογοτεχνία και ποιοι κάτι άλλο. Η ανάγνωση λογοτεχνίας έδωσε συνολικά μια μικρή βελτίωση (μέγεθος επίδρασης 0,14, περίπου το ένα έβδομο μιας τυπικής απόκλισης), και μόνο δύο μεταβλητές μετακινήθηκαν σημαντικά: η ενσυναίσθηση και η νοητικοποίηση, δηλαδή η ικανότητα να συμπεραίνεις τι σκέφτονται οι άλλοι. Η γνώση και η ηθική συλλογιστική δεν άλλαξαν σημαντικά.⁷

Η δεύτερη συγκέντρωσε 114 συσχετιστικές μελέτες με 30.503 άτομα. Όσοι είχαν διαβάσει περισσότερη λογοτεχνία στη ζωή τους είχαν καλύτερες λεκτικές ικανότητες (συσχέτιση 0,43) και ελαφρώς υψηλότερη ενσυναίσθηση, με ασθενέστερες συνδέσεις για τα βιβλία μη μυθοπλασίας. Οι συγγραφείς παραδέχονται ανοιχτά ότι αυτό το μοτίβο «θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως ένδειξη κατά μιας αιτιώδους επίδρασης της ανάγνωσης λογοτεχνίας»: τα πειραματικά αποτελέσματα μπορεί να είναι μια βραχύβια αντίδραση τύπου priming, και οι δια βίου συνδέσεις μπορεί να δείχνουν ότι οι άνθρωποι με ισχυρές λεκτικές δεξιότητες επιλέγουν να διαβάζουν περισσότερη λογοτεχνία.⁷ Η πιθανότερη ερμηνεία είναι ότι η λογοτεχνία βοηθά λίγο, βραχυπρόθεσμα, στην κατανόηση των άλλων ανθρώπων.

Κάνει καλό το διάβασμα στην ψυχική υγεία;

Στις 15 Σεπτεμβρίου 2026, το Psychological Medicine δημοσίευσε ένα κύριο άρθρο δύο ερευνητών ψυχιατρικής του Cambridge και της Vicki Perrin από τη φιλανθρωπική οργάνωση για την ανάγνωση The Queen’s Reading Room, που υποστηρίζει ότι το διάβασμα για ευχαρίστηση είναι μια φθηνή συνήθεια που μπορούμε να αλλάξουμε και που ίσως στηρίζει την υγεία του εγκεφάλου και την ευεξία. Καταλήγει ότι «τα στοιχεία στηρίζουν την ανάγνωση για ευχαρίστηση και τη συμμετοχή σε λέσχες ανάγνωσης ως παρεμβάσεις που μπορούν να εφαρμοστούν σε μεγάλη κλίμακα».⁸ Είναι ανασκόπηση, όχι νέα μελέτη, και μεγάλο μέρος όσων παραθέτει είναι έρευνες με ερωτηματολόγια και μικρές δοκιμές· οι συγγραφείς σημειώνουν ότι «τα δεδομένα από ερωτηματολόγια είναι υποκειμενικά» και ότι «χρειάζεται περαιτέρω πειραματική έρευνα για να τεκμηριωθούν οι αιτιώδεις μηχανισμοί».

Η ισχυρότερη πηγή του είναι μια μελέτη του 2023 από δύο από τους ίδιους συγγραφείς, με 10.243 παιδιά στις ΗΠΑ από τη μελέτη ABCD. Τα παιδιά που είχαν αρχίσει νωρίς να διαβάζουν για ευχαρίστηση είχαν υψηλότερες επιδόσεις σε γνωστικά τεστ, λιγότερα προβλήματα ψυχικής υγείας και μεγαλύτερη επιφάνεια και όγκο φλοιού σε ηλικία 9 έως 11 ετών, και δύο χρόνια αργότερα είχαν ακόμα υψηλότερες γλωσσικές επιδόσεις και λιγότερα προβλήματα προσοχής. Περίπου 12 ώρες ανάγνωσης την εβδομάδα έμοιαζαν ιδανικές, και οι επιδράσεις ήταν μικρές.⁹

Ίσως έχεις δει και τον ισχυρισμό ότι έξι λεπτά ανάγνωσης μειώνουν το άγχος κατά 68%. Δεν μπορέσαμε να τον βρούμε σε κανένα επιστημονικό περιοδικό με αξιολόγηση από ομοτίμους. Το κύριο άρθρο του 2026 τον επαναλαμβάνει, σε μια παράγραφο της οποίας η μόνη πηγή είναι μια έκθεση έρευνας του Quick Reads από το 2015, η Reading between the lines, και όχι μια δημοσιευμένη μελέτη. Αντιμετώπισέ τον ως σύνθημα, όχι ως εύρημα.

Είναι το διάβασμα καλύτερο για τον εγκέφαλο από τα ηχητικά βιβλία ή την τηλεόραση;

Για την κατανόηση ενός κειμένου, η ακρόαση και η ανάγνωση βγαίνουν κοντά. Μια μελέτη απεικόνισης εγκεφάλου του 2019 έβαλε 9 άτομα να διαβάσουν και να ακούσουν τις ίδιες ιστορίες και βρήκε ότι οι χάρτες νοήματος του εγκεφάλου ήταν σχεδόν ίδιοι και στις δύο περιπτώσεις.¹⁰ Ήταν πολύ μικρή μελέτη, και οι λέξεις εμφανίζονταν μία μία, όχι όπως στην πραγματική ανάγνωση. Μια μετα-ανάλυση του 2022 με 46 μελέτες και 4.687 συμμετέχοντες δεν βρήκε αξιόπιστη συνολική διαφορά στην κατανόηση ανάμεσα στην ανάγνωση και την ακρόαση· η ανάγνωση τα πήγε καλύτερα όταν οι άνθρωποι μπορούσαν να ορίσουν τον δικό τους ρυθμό, και στις ερωτήσεις που απαιτούσαν συμπερασμό.¹¹ Για ένα μυθιστόρημα, ένα ηχητικό βιβλίο κάνει τη δουλειά· για πυκνό υλικό που ίσως θελήσεις να ξαναδιαβάσεις, το έντυπο έχει το πάνω χέρι.

Η τηλεόραση είναι άλλη σύγκριση. Σε μια μελέτη με 3.590 ενήλικες άνω των 50 στην Αγγλία, που παρακολουθήθηκαν για έξι χρόνια, η παρακολούθηση τηλεόρασης πάνω από 3,5 ώρες την ημέρα συνδέθηκε με δοσοεξαρτώμενη πτώση της λεκτικής μνήμης· η λιγότερη τηλεόραση όχι.¹² Οι συγγραφείς δεν μπορούν να αποκλείσουν ότι η εξασθένηση της μνήμης οδήγησε σε περισσότερη τηλεόραση και όχι το αντίστροφο, και η μελέτη δεν σύγκρινε την τηλεόραση με το διάβασμα.

Γιατί λιγότεροι άνθρωποι διαβάζουν σήμερα για ευχαρίστηση

Όλα αυτά μετράνε ακόμα περισσότερο επειδή το διάβασμα υποχωρεί. Στην American Time Use Survey, που ζήτησε από 236.270 ανθρώπους να καταγράψουν μια ημέρα της ζωής τους μεταξύ 2003 και 2023, το ποσοστό όσων διάβαζαν για ευχαρίστηση μια δεδομένη ημέρα έπεσε από 28% το 2004 σε 16% το 2023, μια σχετική μείωση περίπου 3% τον χρόνο. Ο αριθμός αυτός περιλαμβάνει τα ηχητικά βιβλία και τα e-reader. Οι διαφορές ανάμεσα σε εισοδηματικές, μορφωτικές και φυλετικές ομάδες μεγάλωσαν τα ίδια χρόνια.¹³

Τι σημαίνει αυτό για σένα

• Διάβαζε τακτικά, σε όποια μορφή μπορείς να διατηρήσεις. Οι μελέτες μέτρησαν πόσο συχνά ή πόση ώρα διάβαζαν οι άνθρωποι, όχι πόσα βιβλία τελείωσαν.
• Τα ηχητικά βιβλία μετράνε για την κατανόηση μιας ιστορίας. Το έντυπο βοηθά με το πυκνό υλικό.
• Η λογοτεχνία είναι ένα μικρό μπόνους για την ενσυναίσθηση, όχι προϋπόθεση. Οι μακροχρόνιες μελέτες παραπάνω μέτρησαν κάθε είδους ανάγνωση.
• Το διάβασμα είναι ένα από αρκετά πράγματα που βοηθούν. Η βαθμολογία της μελέτης του Rush μετρούσε επίσης την εκμάθηση γλωσσών, το γράψιμο και τα παιχνίδια.
• Δεν είναι θεραπεία. Καμία μελέτη δεν δείχνει ότι το διάβασμα προλαμβάνει την άνοια, οπότε να είσαι καχύποπτος με κάθε ισχυρισμό ότι το κάνει.

Μια συνήθεια διατηρείται πιο εύκολα όταν τη βλέπεις. Το Omniphile, η εφαρμογή μας για iPhone και iPad, χρονομετρά τις συνεδρίες ανάγνωσης, ορίζει ημερήσιους, εβδομαδιαίους ή ετήσιους στόχους ανάγνωσης και δείχνει το διάβασμά σου σε θερμικούς χάρτες στα στατιστικά· είναι δωρεάν, με προαιρετική βαθμίδα Premium. Αν δουλεύεις για έναν ετήσιο στόχο, ο υπολογιστής σελίδων την ημέρα τον μετατρέπει σε έναν ημερήσιο αριθμό, και ο οδηγός μας για τις καλύτερες εφαρμογές καταγραφής βιβλίων καλύπτει τις επιλογές σε Android και web. Η καταγραφή δεν θα κάνει το διάβασμα καλύτερο για τον εγκέφαλό σου, αλλά σου δείχνει πόσο συχνά διαβάζεις στην πραγματικότητα.

Πηγές

1. Chang Y-H, Wu I-C, Hsiung CA (2021), «Reading activity prevents long-term decline in cognitive function in older people: evidence from a 14-year longitudinal study», International Psychogeriatrics 33(1): 63–74. https://doi.org/10.1017/S1041610220000812 ↩

2. Wilson RS, Boyle PA, Yu L, Barnes LL, Schneider JA, Bennett DA (2013), «Life-span cognitive activity, neuropathologic burden, and cognitive aging», Neurology 81(4): 314–321. https://doi.org/10.1212/WNL.0b013e31829c5e8a ↩

3. Zammit AR, Yu L, Poole VN, Kapasi A, Wilson RS, Bennett DA (2026), «Associations of Lifetime Cognitive Enrichment With Incident Alzheimer Disease Dementia, Cognitive Aging, and Cognitive Resilience», Neurology 106(5): e214677. https://doi.org/10.1212/WNL.0000000000214677 ↩ ↩²

4. «Doing this throughout life may cut Alzheimer’s risk by 38%», ScienceDaily, 15 Απριλίου 2026, από υλικό της American Academy of Neurology. https://www.sciencedaily.com/releases/2026/04/260414075648.htm ↩

5. American Academy of Neurology, «Keeping your mind active throughout life associated with lower Alzheimer’s risk», δελτίο τύπου, 11 Φεβρουαρίου 2026. https://www.aan.com/PressRoom/Home/PressRelease/5311 ↩

6. Bavishi A, Slade MD, Levy BR (2016), «A chapter a day: Association of book reading with longevity», Social Science & Medicine 164: 44–48. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2016.07.014 ↩

7. Wimmer L, Currie G, Friend S, Wittwer J, Ferguson HJ (2024), «Cognitive effects and correlates of reading fiction: Two preregistered multilevel meta-analyses», Journal of Experimental Psychology: General 153(6): 1464–1488. https://doi.org/10.1037/xge0001583 ↩ ↩²

8. Sahakian BJ, Perrin V, Langley C (2026), «Reading and associations with brain health, cognition, well-being, and mental health», Psychological Medicine 56: e262. https://doi.org/10.1017/S0033291726105625 ↩

9. Sun Y-J, Sahakian BJ, Langley C, et al. (2023), «Early-initiated childhood reading for pleasure: associations with better cognitive performance, mental well-being and brain structure in young adolescence», Psychological Medicine 54(2): 359–373. https://doi.org/10.1017/S0033291723001381 ↩

10. Deniz F, Nunez-Elizalde AO, Huth AG, Gallant JL (2019), «The representation of semantic information across human cerebral cortex during listening versus reading is invariant to stimulus modality», Journal of Neuroscience 39(39): 7722–7736. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.0675-19.2019 ↩

11. Clinton-Lisell V (2022), «Listening ears or reading eyes: A meta-analysis of reading and listening comprehension comparisons», Review of Educational Research 92(4): 543–582. https://doi.org/10.3102/00346543211060871 ↩

12. Fancourt D, Steptoe A (2019), «Television viewing and cognitive decline in older age: findings from the English Longitudinal Study of Ageing», Scientific Reports 9: 2851. https://doi.org/10.1038/s41598-019-39354-4 ↩

13. Bone JK, Bu F, Sonke JK, Fancourt D (2025), «The decline in reading for pleasure over 20 years of the American Time Use Survey», iScience 28(9): 113288. https://doi.org/10.1016/j.isci.2025.113288 ↩